Żółw błotny jest jedynym rodzimym żółwiem słodkowodnym w dużej części Europy Środkowej i Zachodniej. Jego anatomia jest przystosowana do półwodnego trybu życia: ma ciemny, owalny karapaks z żółtymi plamkami, płetwiaste stopy do pływania i zawiasowy plastron zapewniający ochronę. Rośnie powoli, a dojrzewanie płciowe może być opóźnione o ponad dekadę w niskich temperaturach. Samice są zauważalnie większe od samców i zazwyczaj mają bardziej wypukły karapaks. Gatunek ten wykazuje dużą odporność na zmienne warunki środowiskowe, a jego fizjologia pozwala mu na kilkumiesięczną hibernację pod mułem stawów i rzek. Jego wszystkożerna dieta obejmuje ruchliwą zdobycz, taką jak owady wodne i małe ryby, ale zjada również pokarm roślinny. Jest wrażliwy na jakość wody, co czyni go doskonałym bioindykatorem ekologicznym. Opisano ponad 14 podgatunków na podstawie regionalnych różnic genetycznych i morfologicznych.

Jest gatunkiem dziennym, przeplatającym długie okresy aktywności z odpoczynkiem i termoregulacją w słońcu na skałach lub kłodach. Pomimo spokojnego wyglądu, podejmuje znaczne ruchy lądowe, zwłaszcza samice, szukając miejsc lęgowych, czasami pokonując kilka kilometrów. Jego zachowania społeczne są samotnicze, z wyjątkiem okresu lęgowego, kiedy samce rywalizują poprzez toki, kontakt wzrokowy i kopulację. Jego tolerancja na zimno jest niezwykła: zapada w sen zimowy zanurzony w mule, co ogranicza jego metabolizm do minimum. Znajduje schronienie w podwodnych jamach lub pod materią organiczną, wynurzając się wiosną, aby wznowić swoje codzienne czynności. W porze suchej może estywować zakopany. Wybór miejsca lęgowego jest bardzo selektywny i może być powtarzany corocznie. W przeciwieństwie do innych egzotycznych żółwi, zazwyczaj nie ucieka ani nie rozmnaża się poza swoim specyficznym siedliskiem. Wykazuje dużą wierność swojemu miejscu urodzenia.

Żółw błotny jest klasyfikowany przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) jako gatunek bliski zagrożenia (Near Threatened) ze względu na postępujący spadek jego populacji w dużej części zasięgu. Do głównych zagrożeń należą niszczenie i fragmentacja terenów podmokłych, intensyfikacja rolnictwa, sztuczne osuszanie lagun, stosowanie pestycydów oraz introdukcja gatunków inwazyjnych, takich jak żółw czerwonolicy (Trachemys scripta). W okresie lęgowym żółw jest również ofiarą wypadków drogowych na drogach wiejskich oraz żerowania na lęgach gatunków oportunistycznych. W odpowiedzi na to kilka krajów europejskich wdrożyło programy ochrony, takie jak odtwarzanie siedlisk, korytarze ekologiczne, hodowla w niewoli i kontrolowane reintrodukcje. Dyrektywa Siedliskowa UE i programy LIFE wspierają jego czynną ochronę. W Hiszpanii jest gatunkiem chronionym w wielu wspólnotach autonomicznych i jest objęty planami odbudowy. Nie jest on wymieniony w CITES, ale jego obróbka wymaga zezwoleń. Jego ochrona ma kluczowe znaczenie dla zachowania bioróżnorodności śródziemnomorskich terenów podmokłych.